Pracujesz z Japończykami? Czytaj powietrze!
Czyli o stresie akulturacyjnym w pigułce.

Programy mobility oraz relokacja specjalistów jest powszechną praktyką, w której upatruje się wiele korzyści zarówno dla pracowników, jak i organizacji. Często wśród zalet tego procesu wymienia się zwiększenie kompetencji, holistyczne zrozumienie procesów, rozszerzenie sieci kontaktów, dzielenie się doświadczeniem, ekspertyzą i pomysłami. Z drugiej strony, relokacja niesie ze sobą również wyzwania, którym warto wyjść naprzeciw. Przyjeżdżając do nowego kraju, ekspaci doświadczają stresu akulturacyjnego, czyli trudności związanych z adaptacją do odmiennego środowiska kulturowego. Problemy pojawiają się też po stronie polskich pracowników, którzy mogą nie radzić sobie ze sposobem zarządzania i sztuką czytania powietrza w przypadku współpracy z ekspatami z Japonii.

KY jest nieformalnym określeniem osób, które w Polsce nazwalibyśmy nietaktowanymi, jednak w Japonii poprzeczka postawiona jest znacznie wyżej. Czytanie powietrza to zauważenie subtelnych niuansów komunikacyjnych i niewerbalnych, które odgrywają istotną rolę w japońskiej kulturze, również biznesowej. Ważne jest wyczucie nastrojów, intencji i drobnych sygnałów, które wcale nie są, i nie muszą być oczywiste, nawet dla osób, które już od dłuższego czasu pracują w japońskich firmach. Nieumiejętność czytania powietrza może prowadzić do nieporozumień, opóźnień i konfliktów, których rozwiązanie może się w skrajnych przypadkach okazać niemożliwe.

Jednocześnie ekspaci przechodzący przez stres akulturacyjny mogą być jeszcze bardziej wrażliwi na brak wyczucia pracowników z Polski, dlatego warto zawczasu „wyposażyć” każdą ze stron w kompetencje międzykulturowe.

Czym jest stres akulturacyjny?

Jeden z modeli opisujących ten proces został sformułowany przez Norwega, Sverre Lysgaard, w postaci krzywej przypominającej literę „U” (U-curve).[1]

Etap 1: Miesiąc miodowy – początkowy etap adaptacji jest zwykle pełen entuzjazmu, nowych doświadczeń i pozytywnych emocji. Obcokrajowiec odkrywa nową kulturę, tradycje i kuchnię. Jednakże, nawet w tym pozytywnym okresie, mogą występować pewne trudności związane z językiem, komunikacją i zrozumieniem miejscowych norm społecznych.

Etap 2: Szok kulturowy – okres frustracji i obniżonego nastroju. Kiedy obcokrajowcy zaczynają się coraz bardziej angażować w nowe środowisko, często napotykają wiele trudności i towarzyszy im uczucie wyobcowania i niezrozumienia . Różnice w wartościach, normach społecznych, stylu życia i zachowaniu mogą wywoływać poczucie niepewności, dezorientacji i złości. Dodatkowo, język może nadal stanowić barierę w codziennej komunikacji, co może prowadzić do izolacji społecznej.

Etap 3: Adaptacja i dostosowanie – w tym etapie obcokrajowcy zaczynają stopniowo przystosowywać się do nowego środowiska. Zrozumienie miejscowych norm społecznych i wartości staje się łatwiejsze, a komunikacja bardziej efektywna. Jednakże, trudności mogą wciąż występować, szczególnie w sytuacjach wymagających większej interakcji społecznej, takich jak spotkania biznesowe czy relacje międzykulturowe. Ważnym elementem tego etapu jest przełamywanie bariery językowej w celu zwiększenia poczucia bezpieczeństwa.

Popularnym zjawiskiem jest też sytuacja odwróconego szoku kulturowego, gdy po długim czasie zagranicą, ekspaci wracają do swojego kraju i muszą zmierzyć się z tym procesem ponownie.

Warto wspomnieć, że każdy w innym sposób będzie doświadczał i radził sobie z tym zjawiskiem. Nie bez znaczenia jest liczba i poziom różnic kulturowych między obydwoma krajami, otwartość środowiska, wsparcie organizacji oraz indywidualnej odporności na zmiany i elastyczności.

Jakie skutki stresu akulturacyjnego możemy zatem zaobserwować?

Stres psychiczny i emocjonalny: Obcokrajowcy mogą doświadczać uczuć samotności, tęsknoty za rodziną i przyjaciółmi, a także stresu związanego z niewłaściwą interpretacją zachowań i komunikacji.

Trudności w codziennym życiu: Ekspaci mogą spotykać się z problemami w zakresie załatwiania spraw formalnych, jak uzyskanie dokumentów czy zrozumienie systemu edukacji i opieki zdrowotnej. Jest to szczególne wyzwanie dla rodzin relokujących się z dziećmi, które zaczynają chodzić do szkół bez znajomości danego języka.

Zawodowe wyzwania: Przyjeżdżając do nowego kraju, pracownicy mogą napotkać trudności w zrozumieniu lokalnych zwyczajów biznesowych, mogą mieć inne podejście do hierarchii, komunikacji podczas spotkań, negocjacji i budowaniu sieci kontaktów zawodowych.

Jakie elementy zatem warto dodać do programów mobility i relokując pracowników?

Język i komunikacja: ważne jest, aby obcokrajowcy uczyli się języka lokalnego i/lub angielskiego, co ułatwi im codzienną komunikację i zrozumienie miejscowych norm społecznych. Język jest nie tylko narzędziem komunikacji, ale również nośnikiem wartości, tradycji i norm społecznych.

Szkolenie z komunikacji międzykulturowej: pomaga rozwijać umiejętności porozumiewania się w różnorodnych środowiskach kulturowych. Uczy świadomości kulturowej, kompetencji międzykulturowych, wrażliwości na różnice oraz skutecznej adaptacji do różnych stylów komunikacji. Wspiera budowanie mostów porozumienia i redukcję konfliktów w międzynarodowych kontekstach biznesowych i społecznych.

Integracja: organizacja wydarzeń oraz czasu pracy tak, aby ułatwić tworzenie sieci kontaktów z innymi pracownikami. Może to pomóc w rozwiązaniu początkowych trudności i zmniejszeniu poczucia izolacji,  a z biegiem czasu pozytywnie wpłynie na budowanie poczucia przynależności.

Stres akulturacyjny jest naturalnym elementem procesu adaptacji ekspatów. Przechodząc przez różne etapy, od euforii po adaptację, mogą napotkać trudności emocjonalne, kulturowe i zawodowe. Jednakże, dzięki odpowiedniemu wsparciu społecznemu, orientacji kulturowej, nauce języka i pomocy zawodowej, obcokrajowcy przyjeżdżający do Polski mogą skutecznie przystosować się do nowego środowiska i osiągnąć sukces w swojej nowej przygodzie życiowej.

[1] Simpson D., Biznes międzynarodowy w gospodarce globalnej 2014, nr 33, s. 555–570, Instytut Handlu Zagranicznego UG